|
|
|
Ciekawe ptaki Sudetów (Andrzej
Wojciechowski, Piotr Jadczyk; D.u. nr 21)
* Bocian czarny (Ciconia nigra)
* Cietrzew (Tetrao tetrix)
* Głuszec (Tetrao urogallus)
* Myszołów (Buteo buteo)
* Pustułka (Falco tinnunculus)
* Puchacz (Bubo bubo)
* Puszczyk (Strix aluco)
* Dzięcioł czarny (Dryocopus martius)
* Dzięcioł duży (Dendrocopos major)
* Pluszcz (Cinclus cinclus)
* Rudzik (Erithacus rubecula)
* Drozd śpiewak (Turdus philomelos)
* Pierwiosnek (Phylloscopus collybita)
* Kowalik (Sitta europaea)
* Kruk (Corvus corax)
* Zięba (Fringilla coleobs)
Licząca niespełna 200 gatunków
ptaków awifauna Sudetów jest zdecydowanie uboższa od awifauny całej
Polski, liczącej ponad 400 gatunków. Decyduje o tym nie tylko
mniejszy obszar, ale przede wszystkim mniejsze zróżnicowanie
biocenoz. Ponadto jest to obszar, gdzie przeprowadzono stosunkowo
niewiele prac faunistycznych. Dopiero prowadzona w całej Polsce od
początku lat 90-tych inwentaryzacja przyrodnicza gmin pozwoli na
uzupełnienie wielu "białych plam" na mapie ornitologicznej Sudetów.
W awifaunie krajowej wyróżnia się
kilka kategorii gatunków, ze względu na porę ich pobytu w Polsce i
liczebność. Gatunki lęgowe składają u nas jaja i wyprowadzają młode.
Gatunki zimujące spędzają w Polsce zimę. Gatunki przelotne wędrują
przez nasz kraj między lęgowiskami i zimowiskami. Zasadniczy areał
występowania gatunków zalatujących znajduje się poza granicami
Polski, pojawiają się one u nas wyjątkowo lub rzadko. Podstawą
niniejszego opracowania była monografia faunistyczna Ptaki Śląska (Dyrcz
i in. 1991). Przedstawione niżej oceny liczebności ptaków lęgowych
zostały zaczerpnięte z tego opracowania i dotyczą całego Śląska:
skrajnie nieliczny: 1-10 par, bardzo nieliczny: 10-100 par,
nieliczny 100-1000 par, średnio liczny: 1000-10000 par, liczny:
10000-100000 par, bardzo liczny: >100000 par.
Przedstawiono tu krótkie
charakterystyki 16 wybranych gatunków ptaków, zarówno pospolitych
jak i rzadkich. Są to gatunki stosunkowo łatwe do rozpoznania w
terenie na podstawie wyglądu, głosu czy zachowania.
Bocian czarny (Ciconia nigra)
Duży, czarny ptak o zielonym połysku i białym brzuchu. Dziób i
nogi czerwone. Szyja w locie wyciągnięta. Klekocze znacznie rzadziej
i ciszej od bociana białego, syczy i prycha podobnie, ponadto dość
cichy głos - fujo. Nieliczny gatunek lęgowy i przelotny. Zamieszkuje
rozleglejsze, wilgotne lasy różnych typów. Gniazduje najczęściej na
rozłożystych drzewach w obniżeniach terenu. Żeruje w miejscach
podmokłych lub nad wodą. W przeciwieństwie do bociana białego unika
siedzib ludzkich i zabudowań. Czasem szybuje nad lasami i wtedy
łatwo go zobaczyć. Największe zagęszczenia osiąga na niżu, nie
brakuje go też w lasach górskich, w Górach Sowich, Stołowych,
Bystrzyckich i Wałbrzyskich. Najwyżej położone stanowiska znajdowały
się w na wysokości 750 m n.p.m. w rezerwacie Topielisko pod
Zieleńcem i w Masywie Jeleńca w Górach Wałbrzyskich.
Cietrzew (Tetrao tetrix)
Ptak wielkości kury. Kogut czarnobrunatny z granatowym
połyskiem, ogon w kształcie liry, czerwona brew. Kura mniejsza,
kasztanowato-pstra, ogon lekko wcięty. Lot lekki, dosyć szybki,
wzlatuje do wysokości szczytów drzew. Głos: kogut podczas toków
ostre czu-szszyk, po czym następuje długi, melodyjny, modulowany
bełkot. Zwykle tokuje kilka lub kilkanaście osobników i głos ten
dochodzi z tokowiska nieprzerwanie. Kura na tokowisku: ciche gak-gak.
Nawoływanie jesienią i zimą: jok-jok. Nieliczny, osiadły gatunek
lęgowy. Niegdyś pospolity na całym Śląsku. Inwentaryzacja
przeprowadzona w latach 80-tych wykazała występowanie na Śląsku ok.
300 cietrzewi. W Sudetach stwierdzono jego występowanie w Górach
Izerskich, Karkonoszach, w Górach Stołowych, w Masywie Śnieżnika i w
Górach Bialskich. Zamieszkuje niewysokie i niezbyt zwarte
drzewostany sosnowo-brzozowe na wilgotnym lub bagiennym podłożu, z
obfitym podszytem i runem z jagodami. W Karkonoszach występuje
powyżej górnej granicy lasu (1400 m n.p.m.). Zagniazdownik (pisklęta
spędzają w gnieździe bardzo krótki okres po wykluciu się, potem zaś
są wodzone przez matkę, która nadal się nimi opiekuje).
Głuszec (Tetrao urogallus)
Ptak wielkości indyka, większy od cietrzewia. Ogon zaokrąglony.
Kura ciemniejsza od kury cietrzewia. Kogut czarny, pierś z
zielonkawym połyskiem. Na terenach, gdzie występuje wspólnie z
cietrzewiem tworzy bezpłodne mieszańce międzygatunkowe zwane
skrzekotami. Głos godowy to niezbyt głośne tokowanie składające się
z kilku części - kłapania będącego uderzeniem żuchwy o szczękę,
korkowania - jakby gwałtownego wyciągania korka z butelki,
szlifowania - chrapliwego, ostrego, jakby z wysiłkiem wydawanego
głosu, podobnego do ostrzenia kosy. Głos ten kogut wydaje o świcie.
Kura wydaje krótkie kwokanie bak-bak, gak-gak. Bardzo nieliczny,
osiadły gatunek lęgowy, zagrożony wyginięciem. Niegdyś pospolity na
całym Śląsku. W latach 80-tych pojedyncze okazy obserwowano w Górach
Izerskich, Stołowych, Bialskich i Masywie Śnieżnika, w sumie kilka
kogutów. Głuszec zamieszkuje rozległe, nie za suche kompleksy leśne
o urozmaiconym drzewostanie. W Karkonoszach wchodził nawet do piętra
kosodrzewiny do wysokości 1000-1200 m n.p.m. Na zimę schodzi z gór,
ale z roztopami powraca. Gniazduje na ziemi. Zagniazdownik.
Myszołów (Buteo buteo)
Trochę większy od gawrona. Upierzenie od gliniastopłowego do
brunatnego, niektóre osobniki z jaśniejszymi, a nawet białymi
plamami od spodu. W odpowiednim oświetleniu widoczne pręgowanie i
ciemniejsze zakończenie ogona. Ogon w locie ma okrągłe zakończenie,
końce skrzydeł rozczapierzone. Wypatrując zdobyczy zatacza w
powietrzu koła. Głos: przeciągłe, żałosne klija. Średnio liczny ptak
lęgowy, przelotny, zimujący. Najliczniejszy w Polsce ptak drapieżny.
To właśnie myszołów, a nie bielik jest zapewne pierwowzorem godła
Rzeczpospolitej. Przemawia za tym nie tylko jego liczebność (zawsze
był w Polsce liczniejszy od bielika), ale też niemal białe
upierzenie niektórych myszołowów. Występuje w różnych typach
drzewostanów, preferując kompleksy mniej zwarte. Gnieździ się w
koronach drzew, częściej liściastych niż iglastych. Występuje w
całych Sudetach, najwyżej obserwowano go pod Śnieżnikiem (1250 m
n.p.m.)
Pustułka (Falco tinnunculus)
Ptak z rzędu sokołów, nieco mniejszy od gawrona. Samiec ma
popielatą głowę i wierzch ogona, rdzawobrunatny wierzch skrzydeł.
Samica rdzawobrunatna. Pustułkę w locie charakteryzuje typowa dla
sokołów smukła sylwetka, dość długi ogon, który może rozpościerać,
często zawisa w powietrzu (lot trzepoczący). Sylwetka podobna do
lelka i kukułki. Nieliczny ptak lęgowy, przelotny i zimujący.
Najpospolitszy z polskich sokołów. Występuje w pobliżu terenów
otwartych: na obrzeżach lasów, w zadrzewieniach śródpolnych, na
pojedynczych drzewach, na ścianach skalnych w górach i
kamieniołomach, w osiedlach i miastach z wysokimi budynkami.
Pustułka nie buduje gniazd sama, wykorzystując najczęściej stare
gniazda wron, wnęki w murach i strychach budynków. Gnieździ się na
drzewach, wieżach (niem. Türmfalke - "sokół wieżowy") i strychach
kościołów, na słupach wysokiego napięcia, w młynach, na wieżowcach i
półkach skalnych kamieniołomów. Ponad 1/3 śląskich pustułek żyje w
miastach. Najliczniej gnieździ się we krajobrazie rolniczym
Przedgórza Sudetów i na niżu. W Sudetach gnieździ się niemal we
wszystkich pasmach, najliczniej w Górach Bystrzyckich, Stołowych i
Karkonoszach. Powyżej poziomicy 300 m n.p.m. znanych jest 30
stanowisk (1978-1987), najwyżej gniazduje na wysokości 1400-1500 m
n.p.m. w Śnieżnych Kotłach, na Wielkim Szyszaku i pod Śnieżką. Mimo
poszukiwań nie stwierdzono jej występowania w Górach Bardzkich i
Kaczawskich.
Puchacz (Bubo bubo)
Największa sowa, ciało 68 cm, rdzawobrązowa, z "uszami" z piór.
Oczy pomarańczowe. "Uszy" z piór i żółtopomarańczowe oczy ma też o
połowę mniejsza sowa uszata. Głos: głośne, niskie u-hu, gardłowe
u-u, ostrzegawczy podobny do szczekania psa. Ze względu na nocny
tryb życia sów i utrudnioną widoczność w porze ich aktywności
oznacza się je w terenie na ogół na podstawie głosów, a nie trudnych
do zaobserwowania cech morfologicznych. Bardzo nieliczny, osiadły
ptak lęgowy. W 1987 r. na Śląsku było znanych 17 stanowisk, z tego
15 na przedgórzu i w niższych położeniach górskich. Liczniejszy jest
w sąsiadujących ze Śląskiem częściach Czech i Moraw. Gatunek
kosmopolityczny, występuje w siedliskach zróżnicowanych, lecz
trudnodostępnych; często jest to połączenie terenów skalistych i
lasu. Gnieździ się na zalesionych skałkach w pobliżu otwartych
przestrzeni będących jego ulubionym miejscem łowów. W Sudetach
najczęściej obserwowany jest w Górach Stołowych.
Puszczyk (Strix aluco)
Sowa średniej wielkości, nieznacznie mniejsza od gawrona. Głowa
okrągła bez "uszu", ogon krótki (to odróżnia go od sowy uralskiej).
Oczy czarne. Średnio liczny, osiadły ptak lęgowy. Głos: godowy
u-hu-hu, u-u, wabi też ostrym ku-wit, często słychać go o zmierzchu.
Jest najliczniejszą z naszych sów. Występuje w lasach, parkach,
cmentarzach i większych zadrzewieniach śródpolnych. Gnieździ się w
dziuplach, skrzynkach lęgowych, budowlach, wyjątkowo gniazdach
innych ptaków. W lasach górskich może być stosunkowo liczny, nawet
na większych wysokościach. Najwyższe, znane obecnie stanowiska
puszczyków znajdują się na wysokości 850 m n.p.m. koło rezerwatu
"Nowa Morawa" w Górach Bialskich i w rejonie Jawornika w Górach
Złotych.
Dzięcioł czarny (Dryocopus martius)
Największy z naszych dzieciołów, ciało 45 cm. Czarny z czerwoną
czapeczką (samiec) lub plamą na potylicy (samica). Bębnienie bardzo
donośne i intensywne. Głosy wabiące to melodyjne i głośne
kliju-kliju-kliju albo skrzeczące, przeciągłe kliaoo, kliaoo.
Podobnie jak wszystkie dzięcioły ma długi język do wybierania owadów
spod kory drzew i mocny dziób umożliwiający kucie. Przyrośnięcie
mózgowia do czaszki zapobiega wstrząśnieniu mózgowia podczas kucia.
Średnio liczny, osiadły gatunek lęgowy. Zamieszkuje najczęściej
rozległe bory górskie i nizinne, wymaga co najmniej kęp starodrzewia.
W całych Sudetach występuje do górnej granicy lasu (1250 m n.p.m.).
Gnieździ się w dziuplach bez specjalnej wyścióki, 6-13 m nad ziemią.
Łatwe do zauważenia są wykuwane przez niego podczas żerowania
dziuple na małych wysokościach.
Dzięcioł duży (Dendrocopos major)
Najpospolitszy z występujących w Polsce dzięciołów, wielkości
kosa. Charakterystyczne ubarwienie czarno-biało-czerwone. Czerwone
podogonie, 2 duże białe plamy na grzbiecie (nie mylić z dzięciołem
średnim). Czarna obroża sięga od potylicy do nasady dzioba i piersi.
Duże białe plamy na bokach głowy i szyi. Samiec w przeciwieństwie do
samicy ma czerwoną plamę na potylicy. Bębni donośnie i intensywnie.
Głos wabiący mało charakterystyczny: krótkie kik, kiks, ostrzegawczy
ririri lub gigigi. Liczny ptak lęgowy. Zamieszkuje lasy liściaste,
mieszane i iglaste, parki, cmentarze, stare zadrzewienia śródpolne.
Występuje w całych Sudetach. Górna granica zasięgu waha się od 850 m
n.p.m. w Karkonoszach do 1200 m n.p.m. w Masywie Śnieżnika. Gnieździ
się w dziuplach bez wyściółki usytuowanych na różnej wysokości nad
ziemią (0,6-23 m).
Pluszcz (Cinclus cinclus)
Czarno-brązowy, z białym podgardlem i piersią, nieco większy od
wróbla. Śpiew składa się z niezbyt wyraźnych świergotów i gwizdów,
wabi cerb, cik, cit, w locie dość ostre cit lub trrb. Nieliczny
górski ptak lęgowy. Występuje nad czystymi, szybko płynącymi rzekami
i strumieniami górskimi. Rzuca się w oczy skacząc po kamieniach i
nurkując w potoku za pożywieniem - skorupiakami i owadami wodnymi.
Gnieździ się na wysokości 200-1300 m n.p.m., najczęściej pod
mostami. W przeszłości miał być częstym ptakiem lęgowym Sudetów, od
połowy XIX w. jego liczebność wykazywała tendencję spadkową, co
ówcześni badacze wiązali z zanieczyszczeniem wód przez przemysł.
Jego liczebność w Sudetach szacowana jest obecnie na 100-110 par.
Najliczniej występuje w Górach Bialskich i Masywie Śnieżnika (ok. 40
par) oraz w Górach Bystrzyckich (ok. 20 par) i Karkonoszach (ok. 20
par). Po kilka par stwierdzono w Górach Kaczawskich, Rudawach
Janowickich, Górach Wałbrzyskich i Kamiennych, Górach Stołowych,
Sowich, Opawskich, Złotych. Prawdopodobnie nie gnieździ się już w
Górach Izerskich. Nie stwierdzono go w Górach Bardzkich. Gatunek
osiadły, zimą schodzi na niżej położone odcinki rzek.
Rudzik (Erithacus rubecula)
Ptak wielkości wróbla o krępej sylwetce i wydatnej piersi.
Czoło, boki i pierś rdzawe, brzuch biały, wierzch popielato-beżowy.
Śpiew: niezbyt głośna, fletowa kaskada szybko powtarzanych
perlistych tonów citi-dji-trili-lili, wabi czyk. Liczny ptak lęgowy
i przelotny; nielicznie zimujący. Zamieszkuje lasy szpilkowe,
mieszane i liściaste. Preferuje miejsca wilgotne z bogatym runem,
podszytem obfitością mchów i opadłych liści. Gnieździ się też w
zapuszczonych parkach, cmentarzach i większych zadrzewieniach
śródpolnych. Gniazduje na ziemi lub na wysokości do 3 m. Gniazdo
może być umiejscowione u podstawy krzewu, w stromych skarpach, w
gęstym runie dna lasu, w nisko położonych dziuplach o szerokim
wejściu, w wykrocie, a nawet w skrzynkach lęgowych. Pospolity w
całych Sudetach do górnej granicy lasu (1250 m n.p.m.). Jest tu
pospolitszy niż na niżu. W górskich lasach świerkowych należy do
kilku najpospolitszych gatunków.
Drozd śpiewak (Turdus philomelos)
Ptak wielkości kosa, ubarwiony podobnie do kilku innych
gatunków drozdów, dlatego też w terenie najłatwiej odróżnić je na
podstawie śpiewu. Pierś pomarańczoworuda w małe, ciemnobrązowe
strzałki skierowane ku górze, przechodzące na boki. Złożone skrzydła
ubarwione jednolicie - brązowe, spód skrzydeł pomarańczowo-żółty,
brak brwi. Śpiew: bardzo zawiła i urozmaicona kombinacja różnych
dźwięków z powtarzanym co jakiś czas charakterystycznym fi-lip,
fi-lip-kita-lis. Liczny ptak lęgowy i przelotny, bardzo nielicznie
zimujący. Zamieszkuje lasy liściaste, mieszane i szpilkowe,
młodniki, drągowiny, większe parki, ogrody, cmentarze i inne
zadrzewienia miejskie. Śpiewające samce spotykano też w martwych
świerczynach Gór Izerskich i Karkonoszy. Gniazda zakłada na drzewach
lub krzewach na wysokości 0-12 m nad ziemią. Jego ulubionym miejscem
gniazdowania są niewielkie, gęste świerki. Występuje w całych
Sudetach sięgając 1150-1250 m n.p.m.
Pierwiosnek (Phylloscopus collybita)
Drobny ptak (mniejszy od wróbla) o szarozielonym wierzchu i
jaśniejszym spodzie. Odróżnienie pierwiosnka od innych gatunków z
rodzaju Phylloscopus możliwe jest na podstawie cech widocznych po
schwytaniu ptaka lub na podstawie głosu. Śpiew: wielokrotne
cilp-calp. Śpiewa również jesienią, śpiew ten jest tak
charakterystyczny, że stał się źródłem jego niemieckiej nazwy -
Zilpzalp. Śpiew jest bardzo intensywny i dobrze słyszalny.
Pierwiosnek śpiewa często siedząc na czubku drzewa. Bardzo liczny
gatunek lęgowy i przelotny. Najliczniejszy krajowy przedstawiciel
rodzaju Phylloscopus. Zamieszkuje prześwietlone i wilgotne lasy
liściaste, mieszane i szpilkowe, skraje lasów, młodniki z
przymieszką drzew, zdziczałe peryferyjne parki, cmentarze, ogrody,
zadrzewienia śródpolne, aleje i zadrzewienia wśród dróg. Występuje
też w piętrze kosodrzewiny, wybierając miejsca z przymieszką
jarzębiny. Występuje w całych Sudetach, w Karkonoszach do wysokości
1300 m n.p.m. Gniazda buduje kuliste, zamknięte, z otworem wylotowym
skierowanym ukośnie do góry, umieszcza je na niewielkiej wysokości w
gęstym świerczku lub krzewie.
Kowalik (Sitta europaea)
Ptak wielkości wróbla. Szaroniebieski wierzch, kremowobiały
spód z rdzawymi bokami. Przez oko czarna pręga. Śpiew: głośne
tju-tju-tju. Liczny gatunek lęgowy i zimujący. Zamieszkuje lasy
różnych typów, w tym świerczyny górskie z pojedynczymi bukami oraz
lasy liściaste, a także inne typy zadrzewień, w tym zieleń miejską.
W okresie nielęgowym przenika wyjątkowo do piętra kosodrzewiny.
Gniazduje w dziuplach i skrzynkach lęgowych na wysokości 0,9-12 m.
Żeruje na pniach drzew schodząc z góry na dół głową w dół, następnie
podlatuje w górę. Występuje w całych Sudetach, unikając jedynie
wyższych partii gór. Najwyżej obserwowano go w Górach Bialskich,
gdzie osiąga wysokość 1000 m n.p.m.
Kruk (Corvus corax)
Czarny ptak z metalicznym połyskiem, o połowę większy od
gawrona, dziób duży i silny ogon zakończony klinowato. Głos: dość
urozmaicony, gardłowe kruk, kruk, karrk, tok i dość dźwięczne kuląg.
Często kołuje nad lasami, kracząc co chwilę. Żywi się padliną,
poluje też na drobne ssaki i pisklęta. Jest jednym z
najinteligentniejszych ptaków. Nigdy nie wraca do gniazda z pokarmem
dla piskląt w linii prostej, zawsze kluczy. Kruki są długowieczne
(dożywają niekiedy 20 lat) oraz wierne w małżeństwie, co wśród
ptaków jest rzadkością. Nieliczny gatunek lęgowy, osiadły i
koczujący. W przeciwieństwie do gawrona, który unika żerowania w
zwartych zadrzewieniach, kruk związany jest z większymi obszarami
lasów, choć na obszarach rolniczych zadowala się niewielkimi lasami.
Gnieździ się w koronach drzew. Występuje w Górach Izerskich,
Karkonoszach, Górach Stołowych, Masywie Śnieżnika, Górach Bialskich.
Najwyżej położone stanowisko kruka w Sudetach stwierdzono w Masywie
Śnieżnika w pobliżu górnej granicy lasu.
Zięba (Fringilla coleobs)
Ptak wielkości wróbla. Wierzch głowy samca szaroniebieski,
rdzawoczerwony spód, zielony kuper. Samica bardziej szara. Na
czarnobrunatnym skrzydle u obu płci 2 białe pręgi, białe boki ogona
(dobrze widoczne w locie). Śpiew - dość szybki trel złożony z 3
części z akcentowanym zakończeniem; wabi pink, irr, w locie jip.
Bardzo liczny gatunek lęgowy i przelotny. Najliczniejszy ptak w
Polsce. Zamieszkuje bardzo różnorodne siedliska - wszystkie typy
lasów i zadrzewień, w pobliżu osiedli ludzkich i z dala od nich, w
wielu siedliskach należy do gatunków dominujących, często zajmując
pierwsze miejsce pod względem liczebności. Buduje gniazda na ok. 40
gatunkach drzew i krzewów, najczęściej umieszcza je przy pniu,
rzadziej na bocznej gałęzi lub w rozwidleniu gałęzi. Występuje w
całych Sudetach. Gnieździ się też powyżej górnej granicy lasu, w
piętrze kosodrzewiny z pojedynczymi świerczkami. Także podczas
przelotów jesiennych w Karkonoszach stanowi wśród migrantów
najliczniejszy gatunek.
Literatura:
[1] Czarnecki Z., Dobrowolski K.A.,
Jabłoński B., Nowak E., Siwek W., Ptaki Europy. Przewodnik terenowy,
PWN, Warszawa 1982.
[2] Dyrcz A., Grabiński W., Stawarczyk T., Witkowski J., Ptaki
Śląska. Monografia faunistyczna, Uniwersytet Wrocławski, Zakład
Ekologii Ptaków, Wrocław 1991.
Wieczorynka Dydaktyczna SKPS - 14 I
1997 - Druk ulotny nr 21.
|
